تالاب هامون جازموریان، حوضه ای آبریز در ایران - وبلاگ ایران میز

به گزارش وبلاگ ایران میز، تالاب هامون جازموریان باتلاقی است که در مرز استان های سیستان و بلوچستان و کرمان قرار گرفته و از دوره باستان مهم ترین محل برای کشاورزی و دامداری و تجارت محسوب می شده است.

تالاب هامون جازموریان یا جَزْموریان حوضه ای آبریز و دریاچه ای به همین نام در مرز استان های سیستان و بلوچستان و کرمان در جنوب شرقی ایران واقع شده است. علت نام گذاری این منطقه به جازموریان این است که: پوشش گیاهی را در اصطلاح محلی جاز می نامند و فراوانی آن را موریان می گویند.

هامون جازموریان 69 هزار و 600 کیلومترمربع مساحت دارد و از نظر تقسیم بندی قسمتی از حوضه مسدود میانی ایران محسوب می گردد. نیمه غربی این حوضه 35600 کیلومترمربع مساحت دارد که در استان کرمان واقع شده است و نیمه شرقی آن با مساحت 34000 کیلومتر مربع در استان سیستان و بلوچستان واقع شده است. در محدوده این تالاب دشت های جیرفت، فاریاب و رودبار جنوب در استان کرمان، و دشت های ایرانشهر، بمپور، سردگان، دلگان، سرتختی و اسپکه در استان سیستان و بلوچستان قرار دارند.

بعضی از این دشت ها مانند دشت جیرفت و رودبار از مناسب ترین نقاط فلات ایران برای کشت گیاهان گرمسیری محسوب می شوند. این تالاب از طرف شمال از طریق کوه شاه، جبال شاخص از حوضه آبریز کویر لوت، و از طرف جنوب از طریق بلندی های بشاگرد از حوضه آبریز دریای عمان و خلیج فارس جدا می گردد. تقریبا 34،160 کیلومترمربع از اراضی این حوضه را منطقه ها کوهستانی تشکیل می دهد، دشت ها و کوهپایه ها حدود 32،400 کیلومتر مربع و باتلاق ها و شوره زارها نیز حدود 3000 کیلومتر مربع به جای مانده را تشکیل می دهد. زمین های حوضه فاقد پوشش گیاهی مناسب هستند، همین موضوع باعث شده هنگام بارش، سیلاب های شدیدی به راه بیفتد و در نتیجه آب های حاصل از بارندگی در زمین کمتر نفوذ کند، فرسایش شدید خاک نیز از طرف دیگر ضررهای بسیاری به وجود می آورد.

اندازه بارندگی سالیانه در بلندی های شمال حوضه جازموریان بین 500 تا 600 میلی متر متغیر است، ولی در قسمت گسترده و پست جنوبی اندازه بارندگی از حدود 100 میلی متر در سال بیشتر نمی گردد.

هلیل رود و رود بمپور وارد این باتلاق می شوند. از بلندی های بافت و رابر هلیل رود سرچشمه می گیرد و فقط در سال های پربارش از سد جیرفت سرریز نموده و پس از آبیاری مزرعه های جیرفت و رودبار به باتلاق می پیوندد. رود بپمور نیز از غرب بلوچستان به طرف مشرق باتلاق جریان می یابد.

آب تمام رودخانه ها و مسیل ها به هامون (دریاچه) جازموریان در حوضه آبریز جازموریان می ریزد. دو رودخانه دائمی هلیل رود و بمپور بخش زیادی از عمل زهکشی حوضه را انجام می دهند. علاوه بر این دو رودخانه، تعدادی آبراهه نیز وجود دارد که آب آن ها مستقیما داخل تالاب هامون جازموریان می شوند. 91 رودخانه کوچک و بزرگ در این حوضه جریان دارد که بزرگ ترین آن ها هلیل رود است. حجم آب این رودخانه وابسته به ذوب شدن برف های انباشته شده در کوه های استان کرمان و بارش باران است. عواملی نظیر کمبود بارش های جوی و زیاد بودن درجه حرارت و اندازه تبخیر، دیگر رودهای این حوضه را به شکل رودهای کم آب فصلی و خشک رود و مسیل درآورده است.

آب و هوای این منطقه شدیدا از ارتفاع از سطح دریا و عرض جغرافیایی تاثیر می پذیرد و جزو اقلیم های بیابانی محسوب می گردد. بلندترین نقطه حوضه که در دیواره های کوهستانی شمال و شمال غرب آن واقع شده است، در ناحیه کوه شاه حدود 4400 متر از سطح دریا بلندی دارد، این ارتفاع در چاله جازموریان در ناحیه های مرکزی به حدود 350 متر کاهش یافته و از آنجا دوباره در سمت جنوب بر ارتفاع زمین ها افزوده می گردد تا جایی که به بلندی های بشاگرد انتها می یابد.

با وجود آن که حوضه آبریز جازموریان از نظر هیدرولوژیکی ایران قسمتی از حوضه آبریز مرکزی ایران است، ولی چون رطوبت نسبی انبوهی را از دریای عمان دریافت می نماید، از نظر اقلیم شناسی از شرایط استثنایی و مستقل از نواحی مرکزی ایران برخوردار است به همین دلیل با وجود محدودیت بارندگی های جوی و گرمای طاقت فرسا و تبخیر سالیانه بسیار زیاد (که در بعضی ناحیه ها بیشتر از 4500 میلی متر است) این حوضه از امکانات مناسبی از نظر امکان بازسازی و بازسازی و بهره برداری از منابع طبیعی تجدیدشونده برخوردار است و اصلا با حوضه های دیگر مرکزی ایران قابل مقایسه نیست. در حد فاصل استان های کرمان و سیستان و بلوچستان در قسمت مرکزی حوضه آبریز جازموریان حفره ای به شکل بیضی وجود دارد که مقصد تمام آب های سطحی این حوضه به طرف آن جریان داشته و به آن هامون یا دریاچه جازموریان گفته می گردد.

وسعت هامون جازموریان در فصل های گوناگون سال به طور قابل ملاحظه ای فرق دارد و به طور معمول در اواخر تابستان یا اوایل پاییز خشک می گردد و چون دریاچه کم شیب است، کوچک ترین تغییر در حجم آبِ آن، سبب منعکس شدن آن در سطح وسیعی می گردد.

در مواقع پرآبی، تالاب هامون جازموریان مساحت تقریبی 3300 کیلومترمربع، و طول 100 کیلومتر و عرض بیشتر از 45 کیلومتر پیدا می نماید. خلاف دیگر هامون های بسته درونی ایران، آب این تالاب به خاطر فرورفتن آب و ساکن نماندن آن در دریاچه، زیاد شور نیست. قلوه سنگ و لایه های شنی و آهکی بستر دریاچه را تشکیل داده که باعث یاری در نفوذ آب به منابع آب های زیرزمینی می گردد.

منطقه دریاچه که سواحل آن دایما در حال تغییر است، زمین های باتلاقی و لجن زار دارد، گیاهان آن اندک بوده و تنها بعضی تپه های پوشیده از بوته و خار در آن مشاهده می گردد. تالاب هامون جازموریان بر اساس تحقیق های زمین شناسان، در دوره های اخیر زمین شناسی بسته شده است و آب رودخانه های هلیل رود و بمپور قبل از آن به دریای عمان ریخته می شده که به همین سبب نمک های دریاچه شسته شده و آب دریاچه شیرین شده است. به خاطر فرو رانش پوسته اقیانوسی عمان در شمال مکران، چین خوردگی زمین اتفاق افتاده که باعث مسدودیت منطقه و تبدیل شدن آن به صورت هامون کنونی است، نهایتا رودخانه های هلیل رود و بمپور مکان تازه ای را برای آب های خود پیدا نموده و دریاچه جازموریان را شکل داده اند.

آثار زندگی دوران باستان و پیش از میلاد در پیرامون جازموریان به چشم می خورد که تپه باستانی در روستای زیارت میرمقداد وجود دارد و یکی از نشانه های حیات در دوران باستان و محلی پیشرفته در جازموریان بوده که قلعه های کارگاهی اطرافش نیازهایش را تامین می نموده است.